Syp Wynia

donderdag 15 september 2005 11:14

Neelie Kroes is heftig bezig. De eurocommissaris voor Mededinging heeft in heel Europa handen vol werk. Niet in de laatste plaats in Nederland. Pas terug van vakantie dreigde ze de vier grootste Nederlandse brouwers met miljoenenboetes vanwege de prijsafspraken die zij eind jaren negentig maakten. Die afspraken kostten de Nederlandse bierdrinkers, naar het zich laat aanzien, miljoenen – toen nog – guldens.

Een minder goed onthaal kreeg de waarschuwing van Kroes dat het afgelopen moet zijn met de commerciële bouw en exploitatie van middenklassewoningen door woningbouwcorporaties. Die laatste schreeuwden moord en brand, omdat ze zoveel goed werk zouden doen en van het vermaledijde Brussel meer dan een miljoen woningen moeten verkopen. Dat komt de integratie van arm en rijk, en natuurlijk die van autochtonen en allochtonen niet ten goede, zo klonk hun modieuze redenering.

Maar de werkelijkheid is – en daar heeft Brusselse Neelie helemaal gelijk in – dat de woningbouwverenigingen begin jaren negentig hun hele gesubsidieerde woningbouwbestand cadeau kregen van de overheid op voorwaarde dat ze verder niet meer zouden zeuren. Ze hielden hun belachelijke belastingvoordelen (geen btw, geen vennootschapsbelasting) en gingen met die voordelen vooral pierewaaien.

Die corporaties vormen een voorbeeld van oneerlijke staatssteun waartegen Brussel – er komt daar ook werkelijk wel wat goeds vandaan – zich keert. En de brouwers zijn het schoolvoorbeeld van een kartel. Want ze blijken niet alleen de prijzen hoog te hebben gehouden, ze wisselden ook marktinformatie uit en maakten werkafspraken.

Vaak hebben bedrijven wanneer een klein aantal een hele markt domineert, zoals de Nederlandse biermarkt, geen afspraken nodig om die naar hun hand te zetten. Dergelijke marktoverheersing door enkele grote spelers, of een grote en wat kleintjes, heet een oligopolie. Daar hebben we er veel van. Niet alleen in Nederland, maar in de gehele Europese Unie is naar verluidt het overgrote deel van de sectoren geen echt vrije markt, maar een oligopolie. Het gebrek aan concurrentie kan zich onder meer uiten in hoge prijzen, een beperkt aanbod en in slechte service.

Nederlandse voorbeelden van oligopolies zijn de mobiele telefonie (KPN en Vodafone), gas en elektra (Essent, Nuon, Eneco), levensverzekeringen (ING, Aegon, Achmea), kranten (PCM, Telegraaf, Wegener), accountants (Deloitte & Touche, Ernst & Young, PriceWaterhouseCoopers, KPMG), benzinepompen (Shell, BP, Texaco, Esso), de brouwers (Heineken, Grolsch, Bavaria, InBev) en, niet te vergeten, de banksector, waar Rabobank, ING, ABN AMRO en ook Fortis domineren.

De Groningse econometrist Linda Toolsema bevestigde twee jaar geleden in haar proefschrift dat de banken bij de hypotheken gebruik kunnen maken van hun dominante marktpositie door rentestijgingen meteen aan de klant door te geven en renteverlagingen met vertraging. Hetzelfde lijkt met de benzine aan de pomp het geval te zijn: prijsstijgingen worden direct doorberekend, verlagingen met vertraging. En in het supermarktwezen werd het oligopolie, met Albert Heijn als prijsopdrijvende marktleider, pas doorbroken toen Ahold aan de rand van de afgrond stond en een prijzenoorlog uitbrak.

Nu is er nieuw oligopolie op komst. Per 1 januari moeten we aan de basisverzekering, die het verschil tussen het ziekenfonds en de particuliere verzekering opheft. Marktwerking en meer keuzevrijheid moeten een eind maken aan het communistische systeem dat we nu hebben.

En wat zie je? In het zicht van 1 januari zijn aan de ene kant de zorginstellingen (ziekenhuizen, de thuiszorg, gehandicapten) en aan de andere kant de ziekteverzekeraars (Achmea/Interpolis, VGZ-IVA, CZ-OZ) aan het fuseren geslagen. Het heet natuurlijk dat ze zich zo voorbereiden op de invoering van de nieuwe Zorgverzekeringswet en dat ze schaalvoordelen nodig hebben. Maar het eind van het liedje is dat de markt geen markt blijkt te zijn, maar een oligopolie. Een feitelijk kartel is dan nooit ver weg. VVD-politicus Frank de Grave moet het met zijn nieuwe Zorgautoriteit in de gaten houden, maar dat is geen reden voor gerustheid. Ondernemingen zijn namelijk net mensen: ze houden niet van concurrentie. Verzekeraars en zorginstellingen handelen, wanneer ze er de kans voor zien, niet anders dan Heineken en Grolsch, met prijsopdrijving als eerste effect.

Door Syp Wynia