Syp Wynia

woensdag 1 maart 2006 14:35

PvdA-leider Wouter Bos heeft een goed verkopend boekje geschreven over waar hij vandaan komt, hoe hij tegen Nederland aankijkt en hoe het land onder zijn leiding een hoopvolle toekomst tegemoet zal gaan. Dat laatste is niet zonder belang, want vooralsnog lijkt Bos onbedreigd af te stevenen op het premierschap.

Bos’ analyse is niet zo spectaculair, wel is hij voor iemand met zijn politieke achtergrond vrijmoedig over wat de immigratie van de laatste veertig jaar heeft aangericht. Dat de baten van die immigratie negatief zijn geweest, dat migrantenkinderen vaak in de misdaad of in het blijf-van-mijn-lijfhuis zitten of werkloos zijn. Hij signaleert de vorming van een permanente, veelal etnisch getinte onderklasse.

Anders dan in zijn kring gebruikelijk bewierookt Bos – althans in de aanloop van zijn verhaal – niet de overheid en haar aanpalende percelen. Als student aan de Vrije Universiteit ergerde hij zich al aan de ambitieloze sfeer en constateerde hij dat daar veel mensen rondliepen die nauwelijks presteerden. Tegenwoordig hekelt hij de 'dictatuur van de middelmaat’ in de directiekamers van publieke voorzieningen. Hij signaleert dat de overheidsuitgaven en de uitkeringen eerst wel moeten worden opgebracht en dat er nogal wat werkende belastingplichtigen daar 'terecht kritisch’ over zijn. Bos doorbreekt een links taboe met de stelling dat je eerder solidair bent met mensen met wie je wat hebt, dan met mensen met wie je niets hebt. En dat zogenaamd solidair zijn met iedereen ertoe leidt dat je uiteindelijk met niemand solidair bent.

Zijn analyse is geen opwekkend verhaal en onderscheidt zich eigenlijk niet zoveel van wat iedere oplettende burger kan concluderen. Bos voegt eraan toe dat het land in somberheid is gedompeld. Hij wil van Nederland onder zijn 'bindend leiderschap’ een land maken waarop hij trots kan zijn, een land dat 'vol van zelfvertrouwen is, vol van mensen die met opgeheven hoofd de toekomst aandurven’. Want: 'Dit land kan zoveel beter,’ aldus Bos.

Behalve uit deze management by speech bestaat de oplossing van Bos uit het hoog (of hoger) houden van de collectieve voorzieningen, in combinatie met een toenemend aantal werkenden dat bovendien langer moet doorwerken om die voorzieningen te betalen. Verder moet er een strikter toezicht komen op het gebruik van uitkeringen, een selectieve immigratie en het uitgangspunt dat wie een uitkering heeft daarvoor een tegenprestatie moet leveren.

Al eerder had Bos zich bekend tot wat hij als het 'Scandinavische model’ ziet, een model dat volgens hem aantoont dat je best hoge belastingen kunt innen als de overheid daar maar goede voorzieningen voor levert, waar iedere betaler ook wat aan heeft. Daar is Bos overigens wel te stellig in. Ten eerste worstelen de Scandinaviërs met soortgelijke groeiproblemen als Nederland. Ten tweede hebben ze de lasten daar noodgedwongen al verlaagd en zijn ze zich ervan bewust dat het daar niet bij kan blijven. En ten derde is Scandinavië Nederland niet. Zo zijn de samenlevingen daar aanzienlijk homogener, wat het simpeler maakt hoge belastingen te innen.

Centraal in Bos’ analyse staat dat, wil je grote collectieve regelingen kunnen handhaven, iedereen daarbij baat moet hebben. Zijn uitgangspunt had ook kunnen zijn dat je minder (of minder royale) collectieve regelingen nastreeft, omdat dit de burger vrijer, ondernemender en ambitieuzer maakt. En dat we zo met z’n allen welvarender zijn, waardoor er ook nog wat overschiet voor mensen die de pech hebben niet mee te komen.

De PvdA-leider maakt die keuze niet. Ondanks zijn eigen slechte ervaringen met de collectieve sector is hij gefixeerd op de gedachte dat de publieke sectoren zo breed en groot moeten zijn dat iedereen er wat aan heeft. Als de productieve middenklasse er niets aan heeft of aan denkt te hebben, zal die immers weigeren mee te betalen.

Bos houdt dus zoveel van de grote staat dat hij de hoge lasten om die te financieren voor lief neemt en de staat en de collectieve regelingen vervolgens zo inricht dat iedereen er afhankelijk van wordt. Die brede afhankelijkheid is de sleutel van zijn oplossing. Maar die 'oplossing’ is niet alleen strijdig met Bos’ eigen waarnemingen en delen van zijn analyse, maar ook nog eens helemaal geen nieuw PvdA-geluid. Voorzover Bos soelaas biedt, is hij weinig concreet. En waar hij concreet wordt – met Melkertbanen, bijvoorbeeld – komt hij vaak met eerder mislukte maatregelen die geen oplossing bieden.

Door Syp Wynia