De eeuwige terugkeer van godsdienstconflicten

vrijdag 24 december 2010 09:50

Denzel Washington in de film The Book of Eli

Terwijl de wereld de geboorte van Christus viert, woedt wereldwijd een godsdienstconflict. Het heeft zich ook eerder in de geschiedenis voorgedaan. De aanval van de jihadisten in de zevende eeuw op Europa en de tegenaanval van het christelijke Europa.

Het duurde een paar eeuwen totdat de kruistochten voorbij waren. Daarna woedde weer een nieuw godsdienstconflict tussen het Ottomaanse rijk en Europa. De jihadisten veroverden Constantinopel en werden gestopt bij de muren van Wenen.

Katholieken
En weer daarna laaide een nieuw godsdienstconflict in Europa op. De katholieken en protestanten bevochten elkaar in elke kerk en parochie van Europa. Deze godsdienstconflicten leidden tot veel doden en leed op aarde. En bij al die godsdienstconflicten claimden de partijen ‘Vrede op aarde’.

Al-Qa’ida wil in naam van Allah Amerikanen vergiftigen tijdens de kerstdagen. In Engeland werden twaalf verdachte terroristen aangehouden omdat ze tijdens Kerst aanslagen wilden plegen. Het kerstfeest is erg populair bij de terroristen. Wat moeten we met de geïnstitutionaliseerde godsdiensten?

Opperwezen
Natuurlijk is er een onderscheid tussen christus en het christendom. Ook is er een onderscheid tussen moslims en islam. Deze categorieën vallen niet zonder meer samen. Maar het neemt niet weg dat er al tweeduizend jaar van tijd tot tijd oorlogen worden gevoerd in naam van het Opperwezen. Daarbij claimt iedereen de wil van de ene God of Allah ten uitvoer te willen brengen.

Ondanks alle nuances en verschillen tussen de godsdiensten, is een historisch onuitroeibaar feit dat de meeste langdurige oorlogen sinds de geboorte van Christus zijn gevoerd in naam van God.

Stalin
Zelfs het nationaalsocialisme en het Stalinisme modelleerden zich naar monotheïstische vormen. Ze waren ook politieke godsdiensten zonder een aanwijsbare traditionele god. Weet u nog het geloof der kameraden!? De Führer sprak steeds van de voorzienigheid. En Stalin wist de wil van de geschiedenis te openbaren. Ook zij wilden vrede op aarde. Maar wiens vrede? En tegen welke prijs? Volgens de traditionele religies waren deze figuren vertegenwoordigers van een ketterse beweging die een quasi-religie nastreefden. De overwinnaars kunnen achteraf het verhaal altijd overtuigend vertellen.

In waarheid zijn de institutionele religies veel te gewelddadig. Lees de geschiedenisboeken dan zie je hoe de institutionele universele religies destructief te werk gingen. Vrede op aarde moet worden vervangen door vrijheid en gerechtigheid op aarde. Vrijheid, omdat dan iedereen volgens zijn eigen opvattingen en geloof kan leven zonder de ander gewelddadig te willen overmeesteren. Gerechtigheid, omdat de vrijheid nooit duurzaam kan bestaan zonder het recht. Maar is de verwijdering van alle institutionele universele religies de oplossing voor deze gewelddadige conflicten?

The Book of Eli
In de prachtige film The Book of Eli speelt Denzel Washington de rol van een gelovige nadat een godsdienstoorlog nucleaire werd uitgevochten, met alle gevolgen van dien. Alles is vernietigd. Niet alleen de fysieke wereld maar ook de geestelijke wereld is vernietigd. Het verschil tussen goed en kwaad bestaat er niet meer. De Mozaïsche geboden zoals ‘gij zult niet doden’, zijn geheel onbekend. Ze weten zelfs niet meer wie Mozes was. Ze weten evenmin van Kerst, Christus, vergeving en naastenliefde. Alle religieuze figuren worden aangeduid als hoofdschuldige van deze apocalyptische toestand.

Verboden
In de post-apocalyptische wereld verbiedt men alle heilige boeken. Ze leiden immers tot oorlog en vernietiging. Denzel Washington heeft een Bijbel voor blinden bij zich, die hij uit het hoofd heeft geleerd. Een boek dat niet met het oog van het lichaam, maar met dat van de ziel kan worden gelezen. Er zijn geen Bijbels meer. Hij heeft wel een Bijbel, The Book of Eli, oftewel het boek van God. Er is ook een lokale krijgsheer die dat boek wil hebben. Omdat hij denkt dat hij met dat boek weer orde kan scheppen.

Tevens gelooft de criminele krijgsheer dat hij met de Bijbel – waarvan hij niet weet wat het is – over de geesten van mensen kan regeren. Hij doet er alles aan om Denzel Washington te doden om zich meester te maken van het laatste exemplaar van Bijbel.

Kernoorlog
De hele film draait om de strijd van Denzel Washington om dat ene exemplaar van Bijbel te redden. Het lukt hem wel. Dat is pas een happy end. Ook hier zien we de ambiguïteit van religieuze en christelijke geschiedenis: christendom als de ziel (de redding) en als de vernietiger van beschaving.

The Book of Eli laat zien dat het verbieden van heilige boeken niet tot vrede en gerechtigheid kan leiden. Omgekeerd het letterlijk navolgen van de heilige boeken leidt wel tot oorlog, en jawel ook een kernoorlog.

Heilige boeken zijn er niet om toegepast te worden. Ze zijn er om gelezen en begrepen te worden. Daarin hoort men de stem van het onbekende.

Afshin Ellian