Voor Balkenende is het nu erop of eronder

Het CDA verliest in de gemeenten voor de tweede achtereenvolgende keer. Voor het eerst in jaren sluipt er onzekerheid in het CDA. En Jan Peter Balkenende speelt hoog spel

Door Syp Wynia

Hoe gaat Balkenende het doen in juni?

Vergeleken met de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 is de PvdA de grote verliezer en is D66 de grote winnaar. De PVV zet, zoals verwacht, met spectaculaire uitslagen in Almere en Den Haag de toon richting Tweede Kamerverkiezingen. GroenLinks wint een beetje, de SP verliest (in de gemeenten) een beetje en de VVD weet niet erg te profiteren van de afwezigheid van de PVV in de meeste gemeenten.

Echter: de PvdA was in 2006 een hele grote winnaar en weet de verliezen nog enigszins binnen de perken te houden. Maar het CDA, dat dacht zich te kunnen handhaven of zelfs te kunnen winnen, heeft wel degelijk verloren. Dat is extra opvallend, omdat het CDA in 2006 ook al een grote nederlaag leed. Zelfs die op die slechte uitslag heeft het CDA weer moeten inleveren.

Opstand
In 2006 leidden de slechte uitslagen binnen het CDA tot een openlijke opstand tegen de leiding. Jan Peter Balkenende en Maxime Verhagen moesten zich bij ledenbijeenkomsten verdedigen tegen CDA-leden die een sociale beleid wilden. De CDA-top luisterde daar naar, maakte een einde aan de hervormingen en bereidde zich inhoudelijk voor op een wissel, van VVD naar PvdA. Zo geschiedde.

Er zijn nog geen openlijke tekenen dat er bij het CDA nu weer turbulentie gaat ontstaan, na deze wederom verloren gemeenteraadsverkiezingen. Maar er is binnen het CDA wel onzekerheid of Balkenende ook de komende vier jaar, na vier kabinetten te hebben geleid, wel weer het gezicht van het CDA moet worden. Het partijbestuur dacht aan die onzekerheid een einde te kunnen maken door Balkenende luttele uren na de val van zijn vierde kabinet weer tot de kandidaat-lijsttrekker uit te roepen.

Onrust
Dat heeft echter geen eind gemaakt aan de onder de oppervlakte opborrelende onrust binnen het CDA. Er is weerstand tegen de snelle voordracht van Balkenende als lijsttrekker. Balkenende voelt dat zelf ook. In reactie speelt hij hoog spel. Hij maakt zijn volgende premierschap tot inzet van de verkiezingen. Voor Balkenende is het op 9 juni dus alles of niets.

Voor het CDA als geheel speelt Balkenende een riskant spel. Hij trekt de partij immers mee in zijn persoonlijke strijd om politiek te overleven. Afgelopen nacht zei Balkenende dat als het CDA niet de grootste wordt op 9 juni, dat hij dan met zijn partij 'moet praten'. Anders gezegd: dan is hij weg.

Vreemd
Dat ziet er allemaal wel dapper uit, maar eigenlijk is het heel vreemd dat het CDA, dat zo’n solide bestuurderspartij wil zijn, zich op deze manier uitlevert in een strijd om het politiek overleven van de kandidaat-lijsttrekker. Dat ziet er allemaal heel wat onzekerder en heel wat minder solide uit dan het CDA graag zou zien.

Zo bekeken is de PvdA misschien wel helemaal niet de grootste verliezer van de gemeenteraadsverkiezingen. De PvdA heeft als onderdeel van een verkiezingsstrategie het kabinet laten vallen en beperkt als resultaat daarvan op korte termijn in ieder geval het verlies.

Maar het CDA, dat verliest niet alleen wederom de gemeenteraadsverkiezingen, maar is ook onzeker geworden. Die onzekerheid wordt er niet kleiner op doordat de kandidaat-lijsttrekker - want hij is nog steeds alleen maar kandidaat - hoog spel aan het spelen is.