Homeopathie: Nep maar nuttig

donderdag 22 september 2005 13:26

Alweer begrijpen homeopaten en reguliere artsen elkaar niet. Een poging om de kloof te overbruggen: neem het placebo-effect serieus!

Simon Rozendaal

Commotie in de wereld van de homeopathie. Een artikel in het prestigieuze wetenschappelijke tijdschrift The Lancet toont overtuigend aan dat homeopathie niet beter werkt dan een fopmiddel, een placebo. Iedereen op de achterste benen. Artsen die zweren dat homeopathie wel degelijk meer is dan suggestie. Hele volksstammen patiënten die aan den lijve hebben ondervonden dat homeopathische medicijnen helpen.

Het is natuurlijk niet de eerste keer dat de homeopathie en de reguliere geneeskunde botsen. In feite betreft het hier een moedeloosmakende herhaling van zetten, een dialoog tussen mensen die niet naar elkaar luisteren. Toch is er een methode om de kloof te overbruggen.

Voor niet-ingewijden: homeopathie is een eeuwenoude geneeswijze. Dat feit pleit op zichzelf voor de homeopathie. Er zijn kwakzalverijen (zoals de kwikzalf waarvan het begrip is afgeleid) die het niet hebben gered.

Logica
Homeopathie heeft twee opvallende kenmerken. De bekendste is dat een middel zo sterk wordt verdund, dat er in het medicijn geen enkel molecuul meer aanwezig is.

Dat kan volgens de logica niets anders betekenen dan dat een homeopathisch medicijn niet kán werken. Homeopaten denken daar anders over. Zij geloven in een nog onbekend natuurwetenschappelijk verschijnsel. Ze menen dat er bij het verdunnen en schudden (potentiëren) iets bijzonders gebeurt. In theorie zou dat kunnen, maar allerlei theorieën zijn gesuggereerd – bijvoorbeeld dat het oplosmiddel een soort herinnering zou hebben aan het verdwenen medicijn – en niets kon ooit in onderzoek worden bevestigd.

Toch houden homeopaten vol. Heel vaak verwijzen ze naar onderzoek dat zou bewijzen dat ook dieren beter worden van een homeopathisch middel. Inderdaad bestaan er dergelijke onderzoeken. Maar ze konden in andere, diepergaande research niet worden bekrachtigd. Bovendien zijn ook dieren gevoelig voor suggestie: ze reageren bijvoorbeeld sterk op hun baas, respectievelijk eigenaar. En als die vrolijk ïs omdat zijn huisdier vermoedelijk opknapt van een magisch medicijn, beïnvloedt dat optimisme het dier.

Ziektebeeld
Een tweede kenmerk van de homeopathie klinkt overigens aanzienlijk wetenschappelijker, namelijk dat patiënten worden behandeld met een medicijn dat hun ziektebeeld veroorzaakt. Dat is hetzelfde principe als vaccinaties.

Maar dit goede aspect wordt direct weer onderuitgeschoffeld, doordat er in het medicijn niets meer van de werkzame stof zit. De truc van elk vaccin is juist dat er bacteriën of virussen inzitten – weliswaar in kleine hoeveelheden en kreupel dan wel dood – maar er zit, in tegenstelling tot homeopathische medicijnen, wel degelijk een werkzaam bestanddeel in.

Uit alles blijkt dat homeopathische medicijnen niet werken, maar wel helpen. De verklaring voor deze ogenschijnlijke paradox is het zelfgenezend vermogen. Dit wordt veelal het placebo-effect genoemd, maar eigenlijk is dat een rotwoord. Placebo wordt geassocieerd met nep en 'tussen de oren’.

Emoties
Het zelfgenezend vermogen (waar een placebo een beroep op doet) klinkt veel positiever. Uit allerlei serieus natuurwetenschappelijk onderzoek is de afgelopen jaren duidelijk geworden dat gedachten, gevoelens en emoties bij veel ziekten een grote rol spelen. Een goede genezer (regulier dan wel homeopathisch) weet dit en maakt hiervan gebruik.

Eeuwenlang was een niet-werkzaam middel (eigenlijk een placebo) het enige wat artsen te bieden hadden. Toch slaagden ze er ook vóór de opkomst van evidence based medicine – de tegenwoordig nagestreefde, op bewijzen gebaseerde geneeskunde – al in om hun patiënten soms te genezen.

Anders gezegd, ze slaagden erin het zelfgenezend vermogen van hun patiënten te mobiliseren. Bijvoorbeeld door uitgebreid met hen te praten, een luisterend oor te bieden of hun een heel speciaal middel (waar door veel verdunnen en schudden extra veel aandacht aan is geschonken) voor te schrijven.

Flauwekul
Het woord 'placebo’ suggereert dat iedereen een ander kan genezen met een nepmiddel. Dat is flauwekul. Schrijf uw zieke familielid maar eens een glaasje kraanwater voor. Homeopathische artsen slagen erin om op basis van een middel dat niet werkt toch heel veel mensen te genezen, dan wel te helpen. In zekere zin is dat knapper dan de prestatie van echte artsen, die een middel voorschrijven waarvan, dankzij jarenlang onderzoek, vaststaat dat het werkt.

Publicatiedatum in Elsevier: 10 september 2005