Is de eeuw van de sociaal-democratie voorbij?

zondag 18 oktober 2009 12:04

Roemeense mijnwerker. Dit soort arbeid hebben we in Nederland niet meer

Terwijl in Engeland Labour afstevent op een ongekend zetelverlies en de SPD in Duitsland onlangs haar slechtste verkiezingsresultaat boekte sinds de oprichting van de Bondsrepubliek, kwam volgens recente peilingen de PvdA uit op 13/14 zetels.

Nu kun je vraagtekens plaatsen bij een peilmethode met geregistreerde bezoekers maar de teloorgang van de sociaal-democratie is Europa-wijd te bespeuren. In de laatste Spiegel stond dat de Duitse socioloog/politicus Ralf Dahrendorf al in 1983 over het einde van de sociaal-democratische eeuw schreef, en die tijd lijkt nu inderdaad gekomen.

Mijnwerkers
Het probleem van de PvdA is dat de sociaal-democratie geen antwoorden biedt op de vragen uit de nieuwe eeuw. In een recente aflevering van het historische tijdschrift GeoEpoche staat bijvoorbeeld beschreven hoe dramatisch het leven van de arbeider in 1872 in de mijnen of fabriekshallen in het Ruhrgebied eruitzag, en hoe nodig de vakbonden en een landelijke partij als de SPD toen waren.

Stel je voor: je werkte 12 uur per dag in de Essense mijnen, onder constant accuut levensgevaar (de gang kan instorten) of passief levensgevaar (inademenen van giftige dampen) terwijl je sowieso je rug zou breken en je levensverwachting niet boven de 50 lag. Dan steeg de huur van je schimmelende kelderwoning van 50 naar rond de 200 Mark, en kon je je kinderen nauwelijks te eten geven, terwijl jij je kapot werkte en de managers zeven-gangen diners menu’s hadden met de burgemeesters en ambtelijke top. De opkomst van stakingen, vakbonden en landelijke politieke partijen (SPD)  zijn niet alleen begrijpelijk, maar ook toe te juichen. Dat systeem was inherent fout.

Ellende
De vakbonden en de SPD/PvdA hebben lang ervoor gestreden deze arbeiders-ellende aan te pakken, en dat is gelukt. Het is zelfs zo goed gelukt, dat deze achterban bijna niet meer bestaat. De Nederlandse economie is een diensteneconomie geworden, en Jan-met-de-pet staat niet meer in de fabriekshal (een minderheid) maar zit op een arbo-ergonomisch kantoor. 60-urige werkweken zijn 38-urige geworden, iedere mei komen de vakantie-uitkeringen en als de kinderen hard genoeg leren, kunnen ze naar de universiteit. Het modale leven van nu is lichtjaren verwijderd van de ellende van anderhalve eeuw geleden. Er zijn geen verbolgen arbeiders meer, woedend over hoe het leven uit hen wordt gezogen en één tegenslag hun bankroet kan betekenen. De levensbedreiging is weg.

In honderd jaar tijd heeft de sociaal-democratie eigenlijk haar doelen bereikt. Vanaf 1975 werd het vervolgens een kwart eeuw doordraven, met een stelsel vol systeemfouten als gevolg. Neem de verzorgingsstaat. Die is in haar huidige vorm absurd.

Het kan gewoon niet dat je als bijstandsmoeder via alle potjes netto meer ontvangt dan als beginnend verpleegster. Het kan überhaupt niet dat het minimumloon nauwelijks hoger is dan een uitkering plus extra’s. Het kan niet dat je in het buitenland maandenlang vakantie viert, of het nu in Spanje of Turkije is, en toch je AOW / kinderbijslag of WAO-uitkering krijgt. Het is principieel fout om mensen vroeg in hun carriere de keuze te bieden tussen werken of lekker thuis blijven om te vingerverven of kansloos proza te produceren. De meerderheid gaat dan heus wel werken, maar de minderheid die dat niet doet ondermijnt het hele systeem.

Parasiteren
Dat is namelijk een leidend principe uit de sociale neurowetenschappen: als mensen ergens slecht tegen kunnen, is het oneerlijke beloning en niet coöperatieve personen (klik voor een leesbaar overzicht). En als de een zich kapot werkt om de maatschappij draaiende te houden, en de andere ervoor kiest om te parasiteren en toch een flinke som geld krijgt, dan steekt dat. Dat gaat diep, zo diep zelfs, dat mensen graag afzien van persoonlijk gewin om een niet coöperatieve persoon te straffen iets dat via evolutionair oude hersengebieden wordt geregeld. De effecten van ongelijke beloning worden ook in organisaties steeds beter herkend, omdat dit het moraal kan maken of breken: één uitvreter is genoeg om een hele afdeling te demoraliseren. Die effecten voelt de PvdA nu.

In het economische feest van de jaren negentig hebben ze hun teloorgang nog even kunnen uitstellen met de Derde Weg, en dat gaf nog een paar verkiezingen krediet. Maar dat is nu ook voorbij, en nu blijkt dat hardwerkende burgers te weinig affiniteit meer hebben met de PvdA.

Oudjes
In Duitsland treden na het dramatische verlies stemmen voor de SPD om haar linkse profiel te herstellen: met als doel de zetels van die Linke te heroveren. Dat zou zoiets zijn als dat de PvdA de SP links probeert in te halen met het vasthouden aan de belachelijke rechten van zielige maar toch vrijwillig werkelozen. Daar win je linkszetels mee, maar je verliest meer centrumzetels, want de meerderheid van het land werkt nu eenmaal. Helaas is het wel de meest waarschijnlijke weg, zeker als je ziet hoe bijvoorbeeld de FNV zich onterecht vastbijt in de AOW: ooit begonnen om te voorkomen dat oudjes zonder pensioen niet aan de bedelstaf kwamen en nu een leuk extra zakcentje voor modale ouderen, die er mooi van naar het buitenland kunnen, zoals 200.000 man al doen.

Het enige dat de PvdA nog kan helpen is deze fout toe te geven: oké, we hebben een eeuw goed werk verricht en we zijn een kwart eeuw doorgedraafd. We geloven niet langer in een staat als hangmat: werken is de standaard en iedereen moet voor zichzelf zorgen, en mensen die dat echt niet kunnen verzorgt de staat. Van nanny state tot staat als reddingswerker die een vangnet biedt bij calamiteiten (zoals ernstige ziekte). Sociaal liberalisme, zoals de Liberal Democrats in Engeland uitdragen, is de enige toekomst voor een grote centrum-linkse partij. De uitdaging is om die nu nog relatief intellectuele sociaal-liberale standpunten te vertalen naar de leefwereld van de hardwerkende, middelbaar opgeleide burger. Het wordt dat – of verder afsterven.

Sturm und Drang