‘Ik geloof vooral in voedselrestrictie’

De ouderdomsprofessor wordt Jan Hoeijmakers (65) wel genoemd. De hoogleraar moleculaire genetica aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit probeert te achterhalen hoe wij op een gezonde manier steeds ouder kunnen worden. ‘Eet minder,’ luidt zijn advies.

Hoe verloopt het proces van lichamelijk verval, waar iedereen zo tegenop ziet?

‘In ons DNA, het erfelijk materiaal dat in iedere celkern voorkomt, ligt de informatie over al onze eigenschappen besloten. Dat DNA wordt voortdurend aangevallen en beschadigd, door UV- of röntgenstralen of door stoffen zoals die in sigarettenrook. Maar ook door onze eigen ademhaling, die agressieve zuurstofradicalen produceert.

Jan Hoeijmakers:
‘De grens blijkt heel duidelijk te liggen bij 120 jaar’

‘Gelukkig beschikt een lichaamscel over een reparatiedesk die de beschadigingen in het DNA zo veel mogelijk ongedaan maakt. Maar als dat reparatieproces niet meer goed werkt en de beschadigingen blijvend zijn, kan de cel zich niet meer delen. Dan sterft hij af of vervult hij zijn functie minder goed; dat heet veroudering. Of de cel gaat zich juist ongeremd vermenigvuldigen; dat heet kanker.’

U kwam in contact met patiëntjes met zeldzame aangeboren afwijkingen in het DNA-reparatiesysteem. Ze vertoonden ernstige ziekteverschijnselen en bleven klein. Onderzoek met genetisch gemodificeerde muizen met hetzelfde defect wees uit dat de ziekteverschijnselen werden veroorzaakt door snelle veroudering. Voeding bleek van grote invloed te zijn op het verloop van die veroudering. Kunt u dat uitleggen?

‘Muizen die, net als de patiëntjes, hun DNA niet goed konden repareren, werden in korte tijd grijs. Ze kregen een bochel en osteoporose, ze werden incontinent, dement en het hart en de motoriek gingen razendsnel achteruit. De conclusie luidde dat je sneller veroudert als de DNA-schade zich ophoopt. Bovendien ontdekten we dat de snel verouderende muisjes hun energie vooral stopten in het onderhoud van het lichaam en nauwelijks nog in groei. Dat deden die patiëntjes ook, waardoor ze klein bleven.

‘Dit proces lijkt veel op wat er gebeurt als je heel weinig te eten krijgt: dan gebruikt het lichaam de energie vooral voor een betere afweer en onderhoud van de cellen. We vroegen ons af wat het resultaat zou zijn als de snel verouderende muisjes dertig procent minder voedsel zouden krijgen. Tot onze verbazing leefden ze drie keer zo lang en waren ze in alle opzichten veel gezonder. Zo ontdekten we dat voedselrestrictie ervoor zorgt dat er minder DNAbeschadigingen ontstaan, waardoor de veroudering wordt vertraagd.’

Is dit bewijs ook bij mensen geleverd?

‘Nog niet, maar opvallend genoeg zijn de meeste honderdplussers klein en tenger. Hendrikje van Andel, de oudste vrouw van Nederland die in 2005 op 115-jarige leeftijd stierf, was zo mager en schriel toen ze werd geboren, dat de dokter dacht dat ze het niet zou redden. Ze is een van de oudste mensen ter wereld geworden en haar hersenen bleken na onderzoek nog zo goed te zijn als die van iemand van 65.’

Er worden onderzoeken gedaan met zogenaamde antiverouderingspillen,
zoals rapamaycin. Heeft u daar vertrouwen in?

‘Veel onderzoekers speuren naar stofjes die de lichaamscel doen geloven dat er een voedseltekort is, waardoor die cel in de spaarstand schiet en zich richt op onderhoud in plaats van groei. Dan kan de veroudering worden vertraagd, zonder dat je honger hoeft te lijden. Maar er zijn nog geen stoffen gevonden die goed werken en die geen bijwerkingen hebben. Tot nu toe geloof ik vooral in daadwerkelijke voedselrestrictie, maar het zou geweldig zijn als we iets kunnen vinden tegen het knagende hongergevoel dat daarmee gepaard gaat.’

In Japan is de levensverwachting het hoogst. Het land telt ruim veertigduizend honderdplussers. Heeft dat ook te maken met voeding?

‘Dat is niet bewezen, maar het is wel zeer waarschijnlijk. Vooral op het eiland Okinawa worden veel mensen erg oud. Kinderen wordt daar al van jongs af aan geleerd om zich niet te overeten. Genoeg is genoeg. Bovendien eten Japanners over het algemeen vrij gezond: kleine porties en veel vis; er is nauwelijks sprake van obesitas in het land.’

Is het Japanse menu de sleutel tot heel oud worden en gezond blijven?

‘Dat is nog niet wetenschappelijk aangetoond. We weten dat we bepaalde vitaminen en aminozuren echt nodig hebben. Maar we weten nog steeds niet welke specifieke stoffen in ons voedsel op de lange termijn goed zijn en slecht. Er zijn langdurige wetenschappelijke studies nodig naar de invloed van koolhydraten, vetten, eiwitten en anti-oxidanten op ons lichaam. Al die prietpraat van dieetgoeroes is wetenschappelijk gezien onvoldoende onderbouwd. Probeer vooral gematigd te eten, niet te roken, weinig alcohol te drinken en regelmatig te bewegen. Dan is de kans heel groot dat je ouderdomsziektes langer kunt uitstellen. Van alcohol is inmiddels ook bewezen dat het DNA kan beschadigen.’

Gelooft u dat ouderdomskwalen als hart- en vaatziekten, diabetes, Alzheimer, Parkinson, osteoporose en kanker ooit te genezen zijn?

‘Er valt nog veel vooruitgang te boeken. Met stamceltherapie zullen aangetaste organen waarvan je de cellen kunt vervangen, zoals bijvoorbeeld de darm en de lever, op den duur te genezen zijn. Ook denk ik dat botontkalking daarmee kan worden afgeremd. Zenuwcellen daarentegen zijn onvervangbaar en dode zenuwcellen kun je niet meer tot leven wekken. Van de genezing van Alzheimer  en Parkinson zijn we dus veel verder verwijderd.’

Gaan we er in de toekomst beter uitzien op latere leeftijd: geen gevlekte, rimpelige huid meer, geen grijze haren of kaalheid?

‘Ook huidcellen zijn vervangbaar met stamceltherapie. Maar wat het haar betreft zou ik me geen illusies maken. Dan zou je ieder haarzakje apart moeten behandelen.’

In Nederland worden vrouwen gemiddeld 83 jaar en mannen rond de tachtig. Waar ligt de grens en moeten we dat wel willen, veel ouder worden?

‘Zojuist zijn de conclusies bekendgemaakt van een onderzoek naar de oudste mensen ter wereld, die vanaf 1988 zijn geregistreerd. De grens blijkt heel duidelijk te liggen bij 120 jaar. Ik denk dat we die in de toekomst nog kunnen oprekken tot 130. Als we op een gezonde manier zo oud kunnen worden, zijn de investeringen in onderwijs en levenservaring ook langer waardevol. Of iemand dan nog gelukkig is, hangt af van de mate waarin de persoon zich nuttig voelt, nog sociaal betrokken is bij de maatschappij en nog beschikt over familie en vrienden. Ik zou er persoonlijk wel voor tekenen, mits ik gezond blijf en mijn onderzoek kan voortzetten.’

TerZake is een bijlage van Elsevier Media Lab en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie van Elsevier. De thematiek komt tot stand op basis van wensen van adverteerders en de artikelen worden door onafhankelijke journalisten gemaakt.

Voldoende bewegen is het medicijn voor een lang gezond leven

We joggen ons suf, eten bewuster en hechten aan een goede nachtrust. Een groeiend aantal Nederlanders gelooft dat onze gezondheid maakbaar is. Dat is big business voor sport- en techbedrijven. Toch gaat de grootste winst straks naar de gezondheidszorg. In het weekend is het een vertrouwd beeld: grote aantallen sportievelingen die hun hardlooprondje maken. Mannenclubjes … Continued

Lees verder

Haartransplantatie nieuwe stijl

Nieuwe technologie maakt haartransplantatie beter en sneller. Arts en onderzoeker Coen Gho: ‘We verplaatsen niet de hele haar, maar slechts een deel ervan.’ Veel Nederlanders gaan gebukt onder haarverlies. Het haar wordt dunner en valt uit. Bij vrouwen boven op het hoofd, bij mannen worden de inhammen aan de zijkant van het hoofd groter en … Continued

Lees verder

‘Patiënt moet wat te kiezen hebben’

Patiënten moeten meer betrokken worden bij de diagnose en behandeling van hun klachten, vindt Bart Malenstein, CEO bij Bergman Clinics. ‘Ze moeten kunnen kiezen waar ze bijvoorbeeld een heupoperatie laten uitvoeren.’ Dat vereist volgens hem een digitalisering van de processen. Wie een operatie moet ondergaan in de planbare ziekenhuiszorg, zoals een heup-, knie- of staaroperatie, … Continued

Lees verder

De bouwstenen

Wat je eet, is wie je bent. Het dieet van de Nederlander verandert voortdurend. Dat geldt niet alleen voor de samenstelling van maaltijden, maar ook voor de voedingswaarde van ons eten. Volgens Amerikaans onderzoek daalde de voedzaamheid van 25 van de 43 onderzochte groenten in een halve eeuw fors. Mede daardoor krijgen mensen minder bouwstoffen … Continued

Lees verder

Het leven na uw bril of contactlenzen

Wie zijn bril of contactlenzen beu is, kan zijn ogen laten laseren of lenzen laten implanteren. Dat hoeft geen ingrijpende operatie te zijn, aldus oogchirurg Gerard Groothuizen (65) van het Ooglasercentrum Drechtsteden. De bekendste ingreep is de laserchirurgie. ‘De sterkte van de bril wordt dan in het hoornvlies gelaserd. Daarbij blijf je aan de buitenkant … Continued

Lees verder

Het nut van databrokjes

Maakt meer technologie ons gezonder? Technologie-expert Maarten den Braber (32), medeoprichter van opleidingsinstituut SingularityU Nederland en start-up Rockstart Health, denkt van wel. ‘De toekomst van de zorg voltrekt zich buiten het ziekenhuis.’ De pacemaker, de titaniumschroef en een hersenimplantaat. Ze zijn inmiddels gemeengoed. Net zoals de vele apps, games en wearables die we gebruiken om … Continued

Lees verder